Σε βάθος περίπου 600 μέτρων κάτω από την επιφάνεια του πορθμού Σκάγκερακ, στα ανοιχτά της νότιας Νορβηγίας, μεγάλες ποσότητες κινεζικής πορσελάνης παρέμεναν για περισσότερους από δύο αιώνες στο εσωτερικό ενός εμπορικού πλοίου του 18ου αιώνα.
Σήμερα, Νορβηγοί ενάλιοι αρχαιολόγοι ανασύρουν μέρος του φορτίου του πλοίου και το παρουσιάζουν στο κοινό, ανοίγοντας ένα σπάνιο «παράθυρο» στη διακίνηση της κινεζικής πορσελάνης προς την Ευρώπη και στον ρόλο της στην καταναλωτική ζωή και τα εμπορικά δίκτυα του 18ου αιώνα.
Γνωστό στους ερευνητές ως το «Ναυάγιο της Πορσελάνης», το πλοίο περιέχει κινεζική πορσελάνη, γυάλινα ποτήρια και φιάλες, τμήματα πολυελαίων, σιτηρά, υφάσματα και άλλα οργανικά υλικά. Ορισμένα από τα αντικείμενα που έχουν ανασυρθεί εκτίθενται ήδη στο Νορβηγικό Ναυτικό Μουσείο στο Όσλο.
Για τους ερευνητές, το εύρημα δεν αποτελεί μόνο μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη σε μεγάλα θαλάσσια βάθη, αλλά και μια πραγματική «χρονοκάψουλα», που μπορεί να εξηγήσει πώς προϊόντα από την Κίνα, τη Βόρεια Ευρώπη και πιθανώς τη Βαλτική συγκεντρώνονταν στο ίδιο θαλάσσιο εμπορικό δίκτυο.
Σπάνιο ναυάγιο σε μεγάλο βάθος
Το ναυάγιο εντόπισε ο Έσπεν Σάασταντ, σχεδιαστής ρολογιών από την πόλη Πόρσγκρουν της νοτιοανατολικής Νορβηγίας, ο οποίος διατηρεί επίσης εταιρεία τηλεχειριζόμενων υποβρύχιων οχημάτων (ROV) και ερευνών βυθού.
Ο Σάασταντ θυμήθηκε την πρώτη φορά που πλησίασε το ναυάγιο μαζί με την ομάδα του μουσείου χρησιμοποιώντας ένα ROV.
«Είδαμε πολλά λευκά αντικείμενα», δήλωσε στο πρακτορείο Xinhua. «Όταν πλησιάσαμε πραγματικά το ναυάγιο, αντικρίσαμε όλα αυτά τα πιάτα, τα φλιτζάνια, το πιθάρι και τα κρυστάλλινα εξαρτήματα από τους πολυελαίους.»
Όπως είπε, η ομάδα κατάλαβε γρήγορα ότι επρόκειτο για κινεζική πορσελάνη.«Ήταν μια πραγματικά φανταστική εμπειρία πάνω στο σκάφος και όλοι ήταν ενθουσιασμένοι.
Ο Φρόντε Κβάλο, ενάλιος αρχαιολόγος του Νορβηγικού Ναυτικού Μουσείου και επικεφαλής του προγράμματος, εξήγησε ότι οι εργασίες πραγματοποιούνται σταδιακά. Πρώτο μέλημα είναι να καταγραφούν τα υλικά, τα εμπορεύματα και ο εξοπλισμός του πλοίου, καθώς και η κατανομή τους στον βυθό, πριν σχεδιαστεί μια πλήρης ανασκαφή.
Σύμφωνα με το μουσείο, πρόκειται πιθανότατα για εμπορικό πλοίο του 18ου αιώνα, πλήρως φορτωμένο. Με βάση τις μέχρι σήμερα παρατηρήσεις, διέθετε στρογγυλή πρύμνη και ενδέχεται να ήταν γαλιότα, τύπος εμπορικού πλοίου χαρακτηριστικός της Βόρειας Ευρώπης. Το ναυάγιο έχει μήκος περίπου 22 μέτρα και διατηρεί τα κατάλοιπα δύο ιστών.
Μέχρι στιγμής έχουν εντοπιστεί μεγάλες ποσότητες κινεζικής πορσελάνης, εξαρτήματα πολυελαίων, γυάλινα ποτήρια, φιάλες και βαρέλια με σιτηρά. Κιβώτια που βρέθηκαν στο σημείο ενδέχεται να περιέχουν υφάσματα και οργανικά υλικά, όπως τσάι, βότανα ή φαρμακευτικές ουσίες.
Ένα τούβλο από την κουζίνα του πλοίου φέρει τη σφραγίδα Luebecker Ratsziegelei, πλινθοποιείου της γερμανικής πόλης Λίμπεκ, το οποίο λειτούργησε από τον 15ο αιώνα έως το 1772.
Ο Κβάλο υπογράμμισε ότι η σημασία του ναυαγίου οφείλεται στην εξαιρετική του διατήρηση, στην υψηλή ποιότητα των αντικειμένων και στη μοναδική σύνθεση του φορτίου, που συνδυάζει κινεζική πορσελάνη, γυάλινα σκεύη της Βόρειας Ευρώπης, πολυελαίους, σιτηρά, υφάσματα και άλλα οργανικά υλικά.
Σημαντικό είναι και το βάθος στο οποίο βρίσκεται. Όπως σημείωσε, οι Νορβηγοί αρχαιολόγοι δεν είχαν ποτέ ξανά εργαστεί σε ναυάγιο ανοικτής θάλασσας σε βάθος 600 μέτρων, ενώ αντίστοιχη αρχαιολογική έρευνα δεν είχε πραγματοποιηθεί ποτέ στη Βόρεια Ευρώπη.
Πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Οι ερευνητές δεν γνωρίζουν ακόμη από πού ξεκίνησε το πλοίο, ποιος ήταν ο προορισμός του, γιατί βυθίστηκε ή τι απέγινε το πλήρωμά του. Επειδή μετέφερε ιδιαίτερα πολύτιμο φορτίο, ο Κβάλο εκτιμά ότι πιθανόν υπάρχουν ιστορικά αρχεία σχετικά με την απώλειά του, όπως τελωνειακοί κατάλογοι, ασφαλιστικά έγγραφα και άλλα αρχειακά τεκμήρια.
Η κινεζική πορσελάνη και το εμπόριο του 18ου αιώνα
Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά ευρήματα ξεχωρίζει η πορσελάνη. Μεγάλο μέρος της αποτελείται από κλασική κινεζική κυανόλευκη πορσελάνη, ενώ ορισμένα αντικείμενα ανήκουν στον τύπο Batavia ware, με καφέ εφυάλωση στο εξωτερικό και κυανόλευκη διακόσμηση στο εσωτερικό. Κάποια άλλα ενδέχεται να είναι Blanc de Chine, δηλαδή λευκή πορσελάνη υψηλής ποιότητας.
Ο Κνουτ Μίρερ, ειδικός στις ασιατικές αντίκες και την ασιατική τέχνη με έδρα το Όσλο και επί χρόνια μέλος εταιρείας μελέτης ανατολικής κεραμικής, επισκέφθηκε την έκθεση των ευρημάτων. Μιλώντας στο Xinhua μπροστά στα εκθέματα, δήλωσε ότι η πορσελάνη φαίνεται να αποτελεί χαρακτηριστικό κινεζικό εξαγωγικό προϊόν κατασκευασμένο ειδικά για την ευρωπαϊκή αγορά, με πιθανή χρονολόγηση μεταξύ 1745 και 1760.
Την ανακάλυψη παρακολουθούν στενά και ειδικοί της κεραμικής από το Τζινγκντετζέν, τη φημισμένη «πρωτεύουσα της πορσελάνης» της Κίνας, οι οποίοι, εξετάζοντας φωτογραφίες των ευρημάτων, προχώρησαν σε πιο λεπτομερείς εκτιμήσεις.
Ο Γουένγκ Γιαντζούν, διευθυντής του Μουσείου και Ινστιτούτου Αυτοκρατορικών Καμινιών του Τζινγκντετζέν, ανέφερε ότι το ύφος της κυανόλευκης πορσελάνης προσεγγίζει δείγματα της περιόδου του αυτοκράτορα Τσιανλόνγκ, όπως καταγράφονται στη βάση δεδομένων αρχαίας κεραμικής της πόλης.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η Batavia ware αποτελούσε μία από τις σημαντικότερες κατηγορίες εξαγώγιμης πορσελάνης που παραγγελλόταν από ευρωπαϊκές χώρες στα εργαστήρια του Τζινγκντετζέν. Τα μικρά πιάτα και μπολ με κυανόλευκη διακόσμηση και καφέ εφυάλωση χρησιμοποιούνταν κυρίως για την κατανάλωση καφέ και τσαγιού.
Ο Μίρερ επισήμανε ότι η κινεζική πορσελάνη χρησιμοποιούνταν στην Ευρώπη για την κατανάλωση τσαγιού, καφέ και σοκολάτας. Κατά τον 18ο αιώνα μεγάλες ποσότητες κινεζικού τσαγιού εξάγονταν στην Ευρώπη, ενώ πίνακες της εποχής απεικονίζουν ανθρώπους με πολυτελή ενδυμασία να πίνουν τσάι από κινεζικά πορσελάνινα σκεύη.
Κατά την άποψή του, το εύρημα αναδεικνύει την παγκόσμια επιρροή της κινεζικής πορσελάνης τον 18ο αιώνα και τον σημαντικό της ρόλο στην ευρωπαϊκή καταναλωτική κουλτούρα. Οι πολυέλαιοι αποτελούσαν είδη πολυτελείας που συνδέονταν με τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις, ενώ η κινεζική πορσελάνη γινόταν ολοένα και πιο δημοφιλής και στη διαμορφούμενη μεσαία τάξη.
Συντήρηση, έρευνα και διεθνής συνεργασία
Το Νορβηγικό Ναυτικό Μουσείο συνεχίζει τις εργασίες έρευνας, συντήρησης και προετοιμασίας των ευρημάτων για δημόσια έκθεση.
Ο Σβεν Άρενς, ανώτερος επιμελητής και διευθυντής Έρευνας και Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του μουσείου, δήλωσε ότι άμεση προτεραιότητα αποτελεί η συνέχιση των ερευνών κατά τη διάρκεια των ευνοϊκών καιρικών συνθηκών του καλοκαιριού, με στόχο την ανάσυρση περισσότερων αντικειμένων που θα παρουσιαστούν στο κοινό.
Τόσο ο Άρενς όσο και ο Κβάλο εξέφρασαν την επιθυμία να συνεργαστούν στο μέλλον με Κινέζους ειδικούς, ιδιαίτερα όταν ανασυρθούν περισσότερα αντικείμενα. Ο Γουένγκ σημείωσε επίσης ότι υπάρχουν σημαντικές δυνατότητες συνεργασίας μεταξύ Κίνας και Νορβηγίας στους τομείς της αποκατάστασης, της σύγκρισης με αρχαία κέντρα παραγωγής κεραμικής, των επιστημονικών αναλύσεων και της ψηφιακής τεκμηρίωσης.
Ο Κβάλο ανέφερε ότι μέχρι στιγμής έχει ανασυρθεί μόνο περιορισμένος αριθμός αντικειμένων, κυρίως φλιτζάνια και πιάτα, ενώ χιλιάδες ακόμη παραμένουν στον βυθό.
«Όταν ολοκληρωθεί η ανασκαφή, θα υπάρξει η δυνατότητα να συμμετάσχουν και ξένοι ειδικοί, μεταξύ αυτών και από την Κίνα, για να μελετήσουν τα ευρήματα», δήλωσε.
Παράλληλα, επαίνεσε την εμπειρία της Κίνας στην ενάλια αρχαιολογία μεγάλων θαλάσσιων βαθών, επισημαίνοντας ότι η χώρα έχει πραγματοποιήσει υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες σε βάθη περίπου 1.500 μέτρων.
Τα αντικείμενα που έχουν ήδη ανασυρθεί υποβάλλονται σε εργασίες συντήρησης, συμπεριλαμβανομένης της αφαλάτωσης.
Η Νορβηγική Διεύθυνση Πολιτιστικής Κληρονομιάς έχει διαθέσει 2,9 εκατομμύρια νορβηγικές κορώνες (περίπου 293.000 δολάρια ΗΠΑ) για την υποστήριξη του έργου, ποσό που, σύμφωνα με τους ερευνητές, δεν επαρκεί για την πραγματοποίηση μιας πλήρους ανασκαφής.
Το μουσείο προετοιμάζει πλέον αναλυτικό σχέδιο έργου και προϋπολογισμό. Εφόσον εξασφαλιστεί πρόσθετη κρατική χρηματοδότηση, σχεδιάζει να χρησιμοποιήσει μεγαλύτερο ερευνητικό σκάφος και να προχωρήσει σε πλήρη ανασκαφή τα επόμενα χρόνια. (Πηγή: imsilkroad，S.H.I.P）
